ITARR Lab
Soevereine AI voor een sterk en onafhankelijk Europa
Wat er in 2045 op een Europese werkbank ligt, hangt af van de keuzes die we nu maken. Kan de volgende ploeg de machine nog repareren? Past de AI die we toevoegen op de computer die er al staat? Wie mag de opvolger bouwen? Bij ITARR in Breda ontwerpen we onze werkplek I, uitgesproken als One, voor de mensen die op een dag die keuzes van ons erven.
In dit artikel
In een Europese fabriek kan een monteur aan het geluid van een machine horen welk lager versleten is. Die kennis zit in een mens, is jarenlang op dezelfde vloer getoetst en gaat over op een leerling. Stel dat de fabriek die ervaring vastlegt in een AI-assistent. Van wie is de kennis dan nog, als de opvolger van die monteur straks alleen bij de onderhoudshistorie kan zolang een buitenlandse leverancier zijn account openhoudt?
Europa moet zijn kennis kunnen doorgeven aan de volgende generatie, ook als de leverancier niet meer bestaat.
Wat de auto ons leert
Europa heeft generaties ingenieurs opgeleid die wisten hoe je uit een verbrandingsmotor meer vermogen haalde met minder brandstof. Rond dat vak groeiden gereedschapmakers, proefbanken en toeleveranciers. Bij de overstap naar elektrisch rijden verschuift een deel van dat werk naar batterijcellen, vermogenselektronica en software. Een motorenbouwer kan zijn laatste, technisch beste motor afleveren op hetzelfde moment dat zijn grootste klant de volgende opdracht ergens anders plaatst.
De fabrieken staan er nog. In 2025 bouwde de EU bijna 3,2 miljoen elektrische auto’s en bleef ze de tweede producent ter wereld. Tesla bouwt ook in Europa. Tegelijk leverden Chinese producenten ruim de helft van de batterijcapaciteit die dat jaar in elektrische auto’s in de EU werd ingezet. Ook een auto die hier van de band rolt, vertelt dus maar een deel van het verhaal. Wie ontwerpt de cel? Wie leert van een defect? In welke fabriek landt die kennis bij de volgende generatie? Internationaal Energieagentschap over productie en handel · Herkomst van de batterijen
Voor AI staan die keuzes nog open. Elke Europese organisatie die een model gebruikt, brengt iets mee waar dat model zelf niet over beschikt. Een onderhoudsbedrijf kent zijn machines. Een ziekenhuis kent zijn werkpraktijk. Die kennis mag ook de basis worden voor gereedschap dat hier wordt ontworpen en waarvan de volgende versie hier kan worden gemaakt.
De stroommeter hoort bij het ontwerp
Stel dat de nachtploeg bij elke overdracht dezelfde drie drukmetingen nodig heeft. Een taalmodel kan er drie keurige zinnen over schrijven. De machine heeft de waarden al in een logboek staan. Als drie regels software ze met tijdstip en eenheid op het scherm zetten, houdt de ploeg een controleerbare bron en kan de bestaande computer nog jaren mee. Een taalmodel verdient zijn plek bij de andere vraag van de monteur. Wat valt er te leren uit tien jaar storingsverslagen waarin iedere ploeg de oorzaak anders heeft omschreven?
Daarom begint ons werk met meekijken, soms een hele dienst lang. Wat weet de ploeg al? Waar raakt ze de draad kwijt? Pas dan kiezen we welke combinatie van vakkennis, software en rekenkracht helpt. In onze volgende vergelijking willen we aan het stopcontact meten hoeveel energie één goed uitgevoerde taak kost, inclusief herkansingen. We willen ook weten hoeveel jaar een organisatie haar apparatuur daarmee kan blijven gebruiken. Zo krijgt zorg voor het klimaat een plaats in dezelfde ontwerpbeslissing als kwaliteit en prijs.
Europa als uitvinder én bouwer
In 1989 ontwierp Tim Berners-Lee bij CERN een manier waarop onderzoekers op verschillende computers elkaars documenten konden vinden. In 1993 stelde CERN de websoftware vrij beschikbaar. Een team elders kon toen zelf een server neerzetten en iets publiceren zonder eerst terug te hoeven naar Genève. Precies die vrijheid maakte van een oplossing voor één onderzoeksinstituut iets waarop de wereld kon voortbouwen. CERN over het ontstaan van het web
Europa bezit ook kennis die alleen ontstaat door iets buitengewoon moeilijks te maken. De Europese Rekenkamer wijst op onze sterke positie in de machines voor geavanceerde chipproductie. Een compleet computersysteem omvat daarnaast het processorontwerp, de fabricage, het geheugen en de software die de onderdelen samen laat werken. Juist tussen die vakgebieden ligt ruimte voor een Europese computer die generaties lang onderhouden kan worden. Europese Rekenkamer over de microchipketen
Een werkplek die van handen kan wisselen
Bij ITARR ontwerpen we I vanaf de stoel van degene die het werk doet. De naam verenigt de letter I, het Romeinse cijfer één en de vorm van een pilaar. Stel dat de monteur van zojuist vraagt welke controles na de vorige lagerwissel zijn uitgevoerd. De werkplek moet het juiste onderhoudsverslag kunnen aanwijzen, een ontbrekende meting openlaten en laten zien waarop het antwoord berust. De monteur beslist of de machine weer mag draaien.
Onze suite volgt diezelfde werkdag. Via Mail komt de storing binnen, Time en Room brengen de juiste mensen bij elkaar. In Shelf ligt het verslag en in Pen krijgt de volgende ploeg de overdracht. Hexa is het gezicht van de werkplek. Bal legt een beslissing voor aan de bevoegde persoon. Beurs maakt het verschil tussen voorbereiden en tekenen tastbaar. Op een telefoon kunnen we een overboeking van 25 oefeneuro klaarzetten en met een aparte hardwaresleutel ondertekenen. Het oefensaldo verandert pas na een geldige handtekening. Op papier onderzoeken we met ITARR.net hoe ook een tweede organisatie zo’n begrensde bevoegdheid zelfstandig kan controleren.
Hoeveel rekenkracht verdient één vraag?
‘Maak de overdracht voor de nachtploeg’ klinkt duidelijk. ‘Gebruik het onderhoudsverslag van vandaag, neem de drie open controles over en laat de ontbrekende meting leeg’ maakt het resultaat toetsbaar. Nu kan een collega aanwijzen of het systeem een meetwaarde heeft verzonnen. Met de Meetlat geven we taalmodellen dezelfde fictieve opdracht en leggen we vooraf vast wat een bruikbaar antwoord is. Een beoordelaar kan de antwoorden lezen zonder te zien welk model ze gaf. Zo krijgt ook een klein gespecialiseerd model een eerlijke kans.
Een deel van het werk kan met vaste regels. Onze Nederlandse taalkern zet verschillende formuleringen van een projectopdracht om in hetzelfde bewerkbare voorstel. In 45 browsercontroles van die proef zagen we geen extern netwerkverzoek. Voor open vragen kunnen we op onze eigen Mac een taalmodel laten meedenken. De Wissel bewaakt of er ruimte is voor een ander model. Op een machine met een ingesteld plafond van 48 GB weigerde hij een wissel die naar schatting 51 GB zou vragen. Voor de hardwareontwerper is het verschil van drie gigabyte een ontwerpvraag. Welk model past naast de gewone toepassingen, met welke responstijd en tegen welk energieverbruik? Het Lab-onderzoek naar vaste regels en denkende collega’s
Wie beslist welke chip beschikbaar blijft?
In oktober 2023 meldde NVIDIA dat de Verenigde Staten de vergunningplicht voor de uitvoer van bepaalde krachtige chips naar onder meer China uitbreidden. De H800 viel daaronder. Voor Europese bouwers is dat een concreet precedent. Een onderdeel kan nog in de catalogus staan terwijl een regering elders al over de levering beslist. NVIDIA’s melding over de uitvoerregels van 2023
Eind 2024 beschreef het Chinese DeepSeek hoe het zijn taalmodel V3 op NVIDIA H800’s had getraind. Bij het verwerken van één stukje tekst gebruikt V3 ongeveer 37 miljard van zijn 671 miljard modelparameters. De ontwerpers wisten dus binnen een groot model gericht rekenwerk toe te wijzen. De chips kwamen nog altijd van NVIDIA. Voor ons is juist die combinatie interessant. Slim combineren vergroot wat je met beschikbare apparatuur kunt doen. Wie ook de volgende machine zelf wil kunnen leveren, heeft een tweede industriële opgave. Het technische rapport van DeepSeek-V3
De dag nadat de levering stopt
Een lokaal model op Amerikaanse apparatuur geeft ons vandaag vrijheid in de keuze welke gegevens de machine verlaten. Als Washington morgen de levering van een processor aan Europa beperkt, werkt die computer nog steeds. De afhankelijkheid wordt voelbaar zodra het moederbord defect raakt of de volgende fabriek dezelfde werkplek nodig heeft. Een reservekopie is dan pas iets waard als iemand hier beschikt over vervangende apparatuur, de stuurprogramma’s, de modelbestanden en de sleutels om alles te herstellen.
De beslissende proef voor Europese AI begint wanneer een tweede team de eerste machine kan vervangen.
Dat is onze maatstaf voor I. Eerst moet een ander team de voorbereide werkplek van het netwerk kunnen halen en dezelfde taak kunnen afmaken. Vervolgens moet die taak op een tweede type computer aan dezelfde kwaliteitseis voldoen. Tijd, geheugen en energie per afgeronde taak maken zichtbaar waar een ander chipontwerp werkelijk verschil maakt. Ten slotte moet dat team de werkplek vanaf een reservekopie kunnen herstellen, met behoud van de bevoegdheden. Een assistent mag na herstel nog steeds alleen een bestelling klaarzetten als de inkoper degene is die tekent.
In dat eindbeeld staat een andere ingenieur aan de werkbank. Ze heeft de documentatie, kan het bord vervangen en kan zelf vaststellen of de machine weer betrouwbaar werkt. Ook als ITARR er op een dag niet meer is. Dan heeft Europa aan de volgende generatie iets beters nagelaten dan een abonnement. Ze heeft het vak in handen.